शेतीपूरक जोड व्यवसाय : आधुनिक, टिकाऊ आणि भविष्यातील संधी
शेतीपूरक जोड व्यवसाय : आधुनिक, टिकाऊ आणि भविष्यातील संधी
प्रा. अजय बी. कोंगे
विभाग प्रमुख, कौशल्य विकास व उद्योजकता विभाग
संजय घोडावत इन्स्टिट्यूट, अतिग्रे, कोल्हापूर
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा म्हणजे शेती आणि शेतकरी. परंतु बदलत्या हवामानाचा परिणाम, उत्पादन खर्चात वाढ, बाजारातील अनिश्चितता आणि जमिनीची तुकडेबंदी यामुळे केवळ शेतीवर अवलंबून राहणे धोकादायक ठरत आहे. आजच्या काळात शेतकऱ्यांनी आर्थिक स्थैर्य मिळवण्यासाठी शेतीपूरक जोड व्यवसायाकडे वळणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. शेती सोबत करता येणारे अनेक व्यवसाय आहेत जे कमी गुंतवणुकीत, कमी जोखमीमध्ये आणि लवकर परतावा देणारे आहेत. हे जोड व्यवसाय शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवतात, जमिनीचे उत्पादनशीलता सुधारतात आणि कुटुंबातील तरुणांसाठी रोजगार निर्माण करतात.
१. दुग्ध व्यवसाय : शेतकऱ्यांचा सर्वात सुरक्षित पर्याय
दुग्ध व्यवसाय हा भारतीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा जिव्हाळ्याचा व्यवसाय आहे. शेतीसोबत हा व्यवसाय सहज जुळतो. शेतात उपलब्ध हिरवा व सुका चारा, पेंढा, कृषी अवशेष यांचा उपयोग गुरांसाठी होतो. सध्या भरीव अनुदानित योजनांमुळे शेतकऱ्यांना उत्तम दुधाळ जनावरे उपलब्ध होत आहेत. डेअरी कलेक्शन सेंटर्स, कोऑपरेटिव्ह दूध संघ, खाजगी डेअरी कंपन्या यामुळे दूध विक्री सुलभ झाली आहे.
दुग्ध व्यवसायातून शेतकऱ्यांना रोजची रोकड मिळून आर्थिक सुरक्षितता निर्माण होते. गाई आणि म्हशींच्या शेणातून गांडूळखत किंवा जैव वायू निर्मिती करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते. दुग्ध व्यवसायाचा वैशिष्ट्यपूर्ण फायदा म्हणजे हा व्यवसाय कधीही बंद पडत नाही. समाजामध्ये दूध व दुग्धजन्य पदार्थांची मागणी नेहमीच असते, त्यामुळे हा व्यवसाय दीर्घकालीन दृष्टीने अत्यंत फायदेशीर आहे.
२. शेळीपालन : कमी गुंतवणुकीत जास्त नफा
शेळीपालन हा भारतातील सर्वात जलद वाढणाऱ्या ग्रामीण उद्योगांपैकी एक आहे. शेळी ही सर्व हवामानाला तग धरू शकणारी, कमी खर्चाची व जलद वाढणारी प्राणीप्रजाती आहे. २ ते ५ शेळ्यांपासून सुरुवात करून २०–५० शेळ्यांचा व्यावसायिक कळप तयार करता येतो. मुक्त चरण पद्धती, अर्ध–बंदिस्त पद्धती किंवा पूर्ण बंदिस्त पद्धतीने शेळीपालन करता येते.
या व्यवसायातून शेळीचे मांस, दूध, शेणखत, प्रजननासाठी उन्नत बोकड या माध्यमातून चांगले उत्पन्न मिळते. धार्मिक सण, हंगाम, विवाह सोहळे यामध्ये शेळीच्या मांसाला मोठी मागणी असते. गोष्ट एवढीच की योग्य व्यवस्थापन, वेळोवेळी लसीकरण, संतुलित खाद्य आणि स्वच्छता ठेवल्यास कमी जोखमीमध्ये हा व्यवसाय उत्कृष्ट नफा देणारा ठरतो.
३. मशरूम उत्पादन : कमी जागेत जास्त उत्पादन
मशरूम शेती हे आधुनिक आणि जलद परतावा देणारे शेतीपूरक उत्पादन आहे. शेतातील तांदूळ भूस, गव्हाचा काड, ऊस बगॅस, सेंद्रिय अवशेष यापासून मशरूम पीक घेता येते. १०×१२ फूट जागेतही दोन ते तीन टन मशरूमचे उत्पादन घेता येते. आज ऑयस्टर, बटन, मिल्की, शिटाके, गॅनोडर्मा अशा विविध प्रकारांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जात आहे.
मशरूम हा पौष्टिक, आरोग्यदायी आणि बाजारात जास्त किमतीला विकला जाणारा खाद्यपदार्थ आहे. ग्रामीण भागापासून ते शहरांपर्यंत, हॉटेल्स, फूड प्रोसेसिंग युनिट्स यांना दुस्साहस नसलेली मागणी आहे. याशिवाय मशरूम पावडर, पिकल्स, सूप, ड्राय मशरूम यांसारखे व्हॅल्यू ऍडेड प्रॉडक्ट्स तयार करून अधिक उत्पन्न मिळू शकते.
४. गांडूळ खतनिर्मिती : सेंद्रिय शेतीची कणा
गांडूळ खत अथवा वर्मी-कम्पोस्ट हे आधुनिक शेतीत अत्यंत उपयुक्त आहे. रासायनिक खते महाग होत चालली असताना सेंद्रिय खताची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. गाय–म्हशींचे शेण, शेणखत, कोरडे पान, शेती अवशेष, घरगुती सेंद्रिय कचरा यापासून उत्तम दर्जाचे गांडूळ खत तयार होते.
अनेक शेतकरी स्वतःच्या शेतासाठी खत तयार करतात आणि उरलेले खत विकतात. स्थानिक बाजारपेठ, कृषी दुकाने, नर्सरी, ऑर्गेनिक फूड उत्पादक यांना गांडूळ खत नेहमीच लागते. २०×३० फूट जागेत सुद्धा १० ते १५ टन खत वर्षाला तयार करता येते. गुंतवणूक कमी, जोखीम कमी आणि मागणी जास्त — या तिन्ही गोष्टी हा व्यवसाय अत्यंत फायदेशीर बनवतात.
— आधुनिक आणि नाविन्यपूर्ण शेतीपूरक व्यवसाय —
खालील व्यवसाय हे केवळ पूरकच नाहीत तर भविष्यात ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात यश मिळवून देणारे आहेत.
५. फळ प्रक्रिया व जॅम/स्क्वॅश/पल्प उद्योग
फळबाग असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी प्रक्रिया उद्योग सुवर्णसंधी आहे. आंबा, पेरू, सीताफळ, जांभूळ, चिकू, द्राक्षे यापासून पल्प, स्क्वॅश, जॅम, केक फिलिंग, चटण्या, सिरप तयार करता येते. या व्यवसायातून जादा किमतीचे व टिकाऊ उत्पादन मिळाल्यामुळे नफ्यात मोठी वाढ होते. सरकारच्या PMFME, MSME योजनांद्वारे मोठे अनुदान उपलब्ध आहे. कुटुंबातील महिलांसाठी हा अत्यंत उपयुक्त व्यवसाय आहे.
६. मधमाशी पालन (Honey Bee Farming)
मधमाशी पालन हा जगातील सर्वात कमी खर्चात जास्त परतावा देणारा व्यवसाय मानला जातो. ५०–१०० बॉक्स लावून सहज मध, मधमाशी मेण, रॉयल जेली, बी पोलन अशी उच्च किमतीची उत्पादने मिळतात. यासोबतच मधमाश्यांमुळे फळबागांचे परागीभवन सुधारते आणि उत्पादनात १५–३०% वाढ होते. त्यामुळे हा दुहेरी फायदा देणारा व्यवसाय आहे.
७. मत्स्यपालन (Fish Farming)
सिंचन तलाव, शेततळे, बंधारे यांचा योग्य वापर करून मत्स्यपालन करता येते. रोहू, कटला, मृगाळ, तिलापिया, पंगास अशा जातींची वाढ जलद होत असल्याने ६ ते ८ महिन्यांत चांगला परतावा मिळतो. मत्स्यपालनासाठी सरकारकडून अनुदान, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि विक्री नेटवर्क भरपूर उपलब्ध आहे. ग्रामीण व शहर भागात मासळीची मागणी सतत वाढत आहे.
८. कुक्कुटपालन (Broiler / Layer Farming)
कुक्कुटपालन हा सतत उत्पन्न देणारा व्यवसाय आहे. ५०० ते ५००० पक्ष्यांचा ब्रॉयलर किंवा लेअर प्रकल्प सहज राबवता येतो. पोल्ट्रीसाठी बाजारपेठ मोठी आणि स्थिर आहे. आधुनिक यंत्रणा, स्वयंचलित खाद्य व्यवस्था, औषध व्यवस्थापन आणि कंपन्यांचे कॉन्ट्रॅक्ट फार्मिंग हे यशस्वीतेचे घटक आहेत. ग्रामीण भागातील रोजगार निर्मितीसाठी हा क्रांतीकारक व्यवसाय आहे.
९. शेती उपकरणे भाड्याने देणे (Farm Machinery Renting)
आज शेतकऱ्यांकडे छोट्या जमिनी असल्याने महागडे शेती उपकरणे खरेदी करणे कठीण झाले आहे. परंतु उपकरणे भाड्याने देणारा व्यवसाय ग्रामीण भागात सर्वाधिक नफा देणारा ठरत आहे. पॉवर टिलर, रोटाव्हेटर, थ्रेशर, कटर, मिनी ट्रॅक्टर, पिक स्प्रेयर — ही उपकरणे भाड्याने देऊन उत्तम उत्पन्न मिळू शकते. कमी गुंतवणुकीची शेत यंत्र बँक देखील ग्रामपातळीवर यशस्वी होत आहे.
१०. नर्सरी व्यवसाय : रोपांच्या मोठ्या मागणीने भरघोस नफा
फळबाग, सजावटी रोपे, फॉरेस्ट रोपे, भाज्यांची रोपे, फुलझाडे यांची नर्सरी मोठ्या प्रमाणात मागणी असलेला उद्योग आहे. शहर आणि ग्रामीण दोन्हीकडे नर्सरी उत्पादनाला प्रचंड मागणी आहे. योग्य वैज्ञानिक पद्धतीने रोपे तयार केली तर प्रति रोप ५ ते ५० रुपयांपर्यंत किंमत मिळते. कमी जागेतही हा व्यवसाय मोठा करता येतो.
११. सेंद्रिय भाज्यांचे उत्पादन आणि थेट ग्राहकांना विक्री
आज ग्राहकांचा कल सेंद्रिय व रसायनमुक्त अन्नाकडे मोठ्या प्रमाणात वळला आहे. शेतकऱ्याने थेट ग्राहकांना भाज्या, फळे, धान्य, डाळी विकण्याची पद्धत (Direct Marketing / Farmer to Home) अत्यंत लोकप्रिय आहे. या पद्धतीत मध्यस्थ खर्च कमी होतो आणि शेतकऱ्याला दुप्पट किंमत मिळते.
१२. हर्बल पिके व औषधी वनस्पतींची शेती
अलोव्हेरा, अश्वगंधा, शतावरी, लेमनग्रास, स्टेव्हिया, तुलसी, खस ही औषधी पिके अत्यंत फायदेशीर आहेत. औषध कंपन्या, कॉस्मेटिक कंपन्या आणि अॅरोमा इंडस्ट्री यांना या पिकांची आणखी जास्त मागणी आहे.
ही पिके दुष्काळी भागातही सहज घेता येतात. कमी खर्च, कमी पाणी आणि जास्त नफा — या तिन्ही गोष्टी या पिकांना प्रचंड लोकप्रिय बनवतात.
१३. अॅग्री-टुरिझम : शेतीसोबत पर्यटनाचा संगम
ग्रामीण पर्यटनाला मोठी मागणी निर्माण झाली आहे. शेतात नैसर्गिक वातावरण, प्राणीसंगोपन, पारंपरिक जेवण, गाव संस्कृती यामुळे शहरातील लोक मोठ्या प्रमाणात आकर्षित होतात.
अॅग्री-टुरिझममुळे शेतकऱ्यांना पिकांवर अवलंबून न राहता स्थिर आणि चांगले उत्पन्न मिळते. अनेक कृषी पर्यटन केंद्रे आज लाखो रुपयांची उलाढाल करत आहेत.
१४. भाजीपाला प्रक्रिया व पॅकेजिंग उद्योग
टोमॅटो प्युरी, कांदा/लसूण पेस्ट, ड्राय वेजिटेबल पावडर, डिहायड्रेटेड भाजीपाला, चिप्स, पापड, मसाले — यांसारख्या उत्पादनांना कोणत्याही हंगामात मागणी असते. फूड प्रोसेसिंग हा ग्रामीण भागातील युवकांसाठी आणि स्वयंमदत गटांसाठी उत्तम व्यवसाय आहे. सरकारकडून उपकरणांवर ३५–५०% अनुदान उपलब्ध आहे.
१५. स्मार्ट शेती तंत्रज्ञान सेवा (Drone spraying & soil testing)
ड्रोनद्वारे स्प्रे करणे, डिजिटल मृदा परीक्षण, तरुण शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला सेवा, कस्टम हार्वेस्टिंग यांसारख्या आधुनिक सेवांची भविष्यात मोठी मागणी वाढणार आहे. तरुणांसाठी हा अत्याधुनिक व उच्च उत्पन्न देणारा व्यवसाय आहे. कृषक उत्पादक संघटना (FPO) या माध्यमातूनही अशा सेवांना प्रोत्साहन मिळत आहे.
निष्कर्ष : शेतीपूरक जोडधंदा म्हणजे आर्थिक स्वावलंबनाचा मार्ग
शेती हा आपल्या जीवनाचा आधार आहे; परंतु आजच्या बदलत्या परिस्थितीत फक्त शेती करून आर्थिक स्थैर्य साध्य करणे अवघड होत आहे. त्यामुळे शेतीसोबत पूरक व्यवसाय करणे ही काळाची गरज आहे. दुग्ध व्यवसाय, शेळीपालन, मशरूम शेती, गांडूळ खत निर्मिती यांसारखे पारंपरिक व्यवसाय असोत किंवा मत्स्यपालन, नर्सरी, प्रोसेसिंग, ड्रोन सेवा, अॅग्री-टुरिझम यांसारखे आधुनिक व्यवसाय — योग्य नियोजन, प्रशिक्षण, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि बाजारपेठेचे ज्ञान असेल तर कोणताही शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होऊ शकतो.
शेतकऱ्यांनी किमान एक तरी पूरक व्यवसाय अंगीकारला, तर शेतीवरचा ताण कमी होईल, उत्पन्नात वाढ होईल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक सक्षम बनेल.
