"शाळेत शिक्षकांनी मुलांना फटकारले किंवा मारहाण केली तर पालकांना वाईट वाटू नये. त्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की शाळेत मुलाला मारहाण करणे हे शेवटी पोलिसांकडून मारहाण होण्यापेक्षा चांगले आहे,"
“शिस्त, शिक्षण आणि समाज – एक नवा विचार”
✍️ लेखक : प्रा. अजय बी. कोंगे (शिक्षण, मानसशास्त्रीय समुपदेशक)
प्रस्तावना
“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः” असे आपले शतकानुशतकांचे तत्त्वज्ञान आहे. गुरू म्हणजेच शिस्त, ज्ञान, मूल्ये आणि संस्कारांचे मूर्तिमंत प्रतीक. परंतु, आजच्या समाजात हीच शिस्त, हेच संस्कार आणि हा आदर हरवत चाललेला दिसतो. शाळेत शिक्षकांनी मुलाला फटकारले किंवा शिस्त लावली तर पालकांच्या मनात लगेच नाराजी उमटते. पण त्याच मुलाने पुढे चुकीचे वर्तन केले तर समाज, पोलिस आणि न्यायव्यवस्था त्याला जाब विचारतात.
आजची खरी शोकांतिका अशी आहे की –
👉 शिस्त हरवली,
👉 शिक्षणाचे मूल्य कमी झाले,
👉 पालकांचे नियंत्रण ढासळले,
👉 आणि समाज स्वतःच्या जबाबदारीपासून पळ काढू लागला.
ही परिस्थिती बदलायची असेल तर पालक, शिक्षक, समाज आणि प्रशासन या सर्वांनी आपली भूमिका जबाबदारीने पार पाडणे आवश्यक आहे.
शाळेतील शिस्त – भीती की संस्कार?
आज काहींच्या मते शाळेत शिस्त म्हणजे भीती दाखवणे. पण प्रत्यक्षात शिस्त म्हणजे योग्य मार्गदर्शन. मानसशास्त्र सांगते – “भीती तात्पुरती असते, पण संस्कार आयुष्यभर टिकतात.”
तथापि, संस्कारांचा पाया घालण्यासाठी थोडी कठोरता, शिस्तीची कडक अंमलबजावणी आवश्यक असते.
पूर्वी शिक्षकांनी मारलेले दोन फटके हे मुलांच्या आयुष्यातील मोठे धडे ठरायचे. त्या फटक्यांमुळे मुलाला अभ्यासाची भीती नव्हे तर शिस्तीचे मूल्य उमजायचे. आज मात्र परिस्थिती वेगळी आहे. शाळेत जर एखाद्या शिक्षकाने कठोरतेने विद्यार्थ्याला दुरुस्त केले, तर त्याच्यावर गुन्हा दाखल होतो. ही विसंगती थांबवली नाही तर समाज शिस्तहीन होईल.
पालकांची बदलती मानसिकता
पूर्वी पालक शिक्षकांना देव मानून मुलांच्या चुका झाकून न ठेवता शिक्षकांच्या पायाशी अर्पण करायचे. आज उलट आहे – मुलाने चूक केली तरी पालक शिक्षकांनाच जबाबदार धरतात.
👉 “आमच्या मुलाला मारू नका, फटकारू नका” – ही मागणी समजू शकते, पण मग प्रश्न असा आहे की मुलाला शिस्त कोण लावणार?
👉 शिक्षकांचे अधिकार कमी करून, शिस्तीचे मार्गदर्शन रोखून आपण मुलांचे भविष्य खरंच सुरक्षित ठेवत आहोत का?
अति प्रेम, अति लाड आणि अज्ञान या तिन्ही गोष्टी मुलांना बिघडवतात. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर “जिथे सीमा नाही तिथे जबाबदारीही नसते.” आणि जबाबदारी हरवली की माणूस स्वैर होतो.
मुलांच्या बिघडण्याची कारणे
आजच्या पिढीतील ६०% समस्या या मित्र, मोबाईल आणि माध्यमांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उरलेल्या ४०% समस्या पालकांच्या अति मोकळीक आणि नियंत्रणाच्या अभावामुळे.
१. मित्रांचा दबाव (Peer Pressure): चुकीच्या गटात गेलेले विद्यार्थी सिगारेट, दारू, ड्रग्ज यामध्ये अडकतात.
२. मोबाईलचा गैरवापर: शिक्षणाऐवजी गेम्स, रील्स, हिंसक कंटेंट यामध्ये तासन्तास खर्च होतात.
३. मीडिया आणि फॅशनचा अतिरेक: पाचवीपासून फाटकी जीन्स, विचित्र केसांची स्टाईल, महागडे गॅजेट्स – हे सर्व ‘ओळखीचे प्रतीक’ बनले आहे.
४. पालकांचा दुटप्पीपणा: शाळेत शिस्त नको, पण समाजात मात्र मुलगा आदर्श असावा अशी अपेक्षा.
यातून तयार होणारी पिढी अभ्यासापासून, संस्कारांपासून आणि समाजोपयोगी मूल्यांपासून दूर जाते.
शिक्षकांचे अधिकार व मर्यादा
शिक्षकांच्या हातात केवळ ज्ञान आहे, पण शिस्त लावण्यासाठीची साधने त्यांच्या हातातून निसटत आहेत. “शिक्षकाने जर मुलाला दुरुस्त केले तर गुन्हा, पण तेच मूल गुन्हा करताना पकडले गेले तर फाशी” – ही विसंगती बदलणे आवश्यक आहे.
समाजाने शिक्षकांना पुन्हा एकदा अधिकार द्यायला हवेत –
👉 फटकारण्याचा,
👉 समजावण्याचा,
👉 शिस्त लावण्याचा.
शिस्त ही शिक्षणाचा पाया आहे. ज्या इमारतीचा पाया कमजोर असतो ती इमारत कोसळते; तसेच शिस्त नसलेले शिक्षण कधीच टिकत नाही.
मुलांचे वर्तन – एक वास्तव चित्र
आजच्या मुलांमध्ये आपण काही सामाईक गोष्टी पाहतो –
-
घरकाम न करणे,
-
बाजारातून सामान न आणणे,
-
शिक्षणाचे साहित्य हरवणे,
-
रात्री उशिरापर्यंत मोबाईलमध्ये रमणे,
-
पालक व वडीलधाऱ्यांना उलट उत्तर देणे,
-
अल्पवयातच दुचाकी चालवणे,
-
मुलींच्या बाबतीत घरकाम व जबाबदाऱ्या न शिकणे.
या सगळ्यामुळे कुटुंबातील शिस्तीचे सूत्र सैल होत आहे.
समाजाची भूमिका
समाज हा सर्वांत मोठा शिक्षक असतो. पण आज समाजात ‘पहिली चूक माफ नाही’ अशी भूमिका दिसते. शाळेत मात्र पालक म्हणतात – “पहिली चूक माफ करा, शिक्षा करू नका.” ही दुटप्पी मानसिकता मुलांच्या मनात गोंधळ निर्माण करते.
👉 समाज जर गुन्हेगाराला शिक्षा करतो,
👉 पोलीस जर कठोर वागतात,
👉 न्यायालय जर दंड ठोठावते,
तर मग शिक्षकांनी केलेले सौम्य शिस्तीचे प्रयत्न आपण गुन्हा का मानतो?
मानसशास्त्रीय दृष्टीकोन
मानसशास्त्र सांगते – “मुलांचे वर्तन हे शिकवलेले वर्तन असते.”
पालकांनी जर घरात शिस्त दाखवली नाही, शिक्षकांना आदर दिला नाही, तर मुलंही शिस्त पाळणार नाहीत.
-
भीतीशिवाय शिस्त नाही
-
शिस्तीशिवाय शिक्षण नाही
-
शिक्षणाशिवाय मूल्य नाही
-
मूल्यांशिवाय समाज नाही
ही साखळी कुठे तुटली तर संपूर्ण समाज उद्ध्वस्त होतो.
उपाययोजना
१. पालकांची भूमिका:
-
मुलांसमोर शिक्षकांविषयी आदर दाखवावा.
-
अति मोकळीक न देता जबाबदारी शिकवावी.
-
मोबाईल वापरावर नियंत्रण ठेवावे.
-
शिक्षकांची भूमिका:
-
कठोरतेसोबत प्रेम आणि समजूतदारपणा ठेवावा.
-
विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन व शिक्षेचे संतुलन राखावे.
-
‘भीती नव्हे, जबाबदारी’ या संकल्पनेवर भर द्यावा.
-
-
समाजाची भूमिका:
-
शिक्षकांचे स्थान उंचावावे.
-
चुकीच्या गोष्टींना रोखावे, नुसते सहन करू नये.
-
तरुणांसाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण करावे.
-
-
प्रशासनाची भूमिका:
-
शिक्षणसंस्थांमध्ये शिस्तीचे नियम काटेकोर अंमलात आणावेत.
-
शिक्षकांना कायदेशीर संरक्षण द्यावे.
-
पालक-शिक्षक-समाज या त्रिसूत्रीला बळकटी द्यावी.
-
निष्कर्ष
आजच्या समाजात शिस्त हरवली आहे, आणि शिस्त हरवली म्हणजे संस्कार हरवले. जर आपण ही स्थिती बदलली नाही तर पुढील पिढी शिक्षणाऐवजी गुन्हे, व्यसन आणि अराजक यामध्ये अडकलेली दिसेल.
👉 शिक्षकांची फटकारणी मोफत असते,
👉 पोलिसांची लाठी खर्चिक असते,
👉 न्यायालयाचा दंड जीवघेणा असतो.
म्हणून अजूनही वेळ गेलेली नाही. पालकांनी आपल्या मुलांना शिस्त शिकवण्यासाठी शिक्षकांना साथ द्यावी. समाजाने शिक्षकांचा सन्मान करावा. आणि प्रशासनाने शाळांना शिस्तीचे केंद्र बनवावे.
महत्त्वाचा संदेश
“ज्या समाजात गुरूचा आदर नाही, तो समाज नष्ट होतो.”
आपण गुरूंचा आदर करूया, शिस्तीला महत्त्व देऊया आणि पुढील पिढीला चांगल्या भविष्याकडे नेऊया.
✍️ लेखक : प्रा. अजय बी. कोंगे
(शिक्षण मानसशास्त्रीय समुपदेशक)
