"Hazard आणि Risk : औद्योगिक सुरक्षिततेचा पाया" प्रा. अजय बी. कोंगे
Hazard आणि Risk : औद्योगिक सुरक्षिततेचा पाया
(Industrial Safety – Academic Article)
प्रस्तावना
औद्योगिकीकरणामुळे उत्पादनक्षमता वाढली असली, तरी त्याचबरोबर अपघात, आजारपण आणि जीवितहानीचे धोकेही वाढले आहेत. या सर्व धोके समजून घेण्यासाठी आणि नियंत्रित करण्यासाठी Hazard (धोका निर्माण करणारा घटक) आणि Risk (त्या धोक्यामुळे होणारी संभाव्य हानी) या संकल्पना औद्योगिक सुरक्षिततेचा पाया मानल्या जातात. इंडस्ट्रियल सेफ्टी विद्यार्थ्यांसाठी या दोन संकल्पनांचे स्पष्ट आकलन अत्यावश्यक आहे.
Hazard म्हणजे काय?
Hazard म्हणजे अशी कोणतीही परिस्थिती, वस्तू, प्रक्रिया किंवा कृती जी मानवाला इजा, आजार, मालमत्तेचे नुकसान किंवा पर्यावरणाची हानी करू शकते.
👉 सोप्या शब्दात:
Hazard = अपघात घडवू शकणारे कारण
Hazard चे प्रकार
Physical Hazard (भौतिक धोके)
आवाज (Noise)
उष्णता व थंडी
कंपन (Vibration)
प्रकाशाचा अभाव
उंचावरून पडण्याचा धोका
Chemical Hazard (रासायनिक धोके)
विषारी वायू
ज्वलनशील द्रव्ये
आम्ल व क्षार
धूर, वाफ, धूळ
Mechanical Hazard (यांत्रिक धोके)
फिरती यंत्रे
कटिंग टूल्स
गिअर, बेल्ट, पुली
अपुरे मशीन गार्ड
Electrical Hazard (विद्युत धोके)
शॉक
शॉर्ट सर्किट
ओव्हरलोड
खराब वायरिंग
Biological Hazard (जैविक धोके)
जीवाणू
विषाणू
बुरशी
संसर्गजन्य घटक
Ergonomic Hazard (एर्गोनॉमिक धोके)
चुकीची कामाची ठेवण
सतत पुनरावृत्तीची कामे
वजन उचलण्यातील त्रुटी
Risk म्हणजे काय?
Risk म्हणजे एखाद्या Hazard मुळे अपघात होण्याची शक्यता (Probability) आणि त्याची तीव्रता (Severity) यांचे एकत्रित मोजमाप.
👉 सोप्या शब्दात:
Risk = धोका प्रत्यक्ष घडण्याची शक्यता
Risk चे सूत्र
Risk = Probability × Severity
Probability – अपघात होण्याची शक्यता
Severity – अपघात झाल्यास होणारे नुकसान
Hazard आणि Risk मधील फरक
| घटक | Hazard | Risk |
|---|---|---|
| अर्थ | धोका निर्माण करणारे कारण | धोका प्रत्यक्ष घडण्याची शक्यता |
| स्वरूप | स्थिर असतो | बदलता असतो |
| उदाहरण | उघडी फिरती मशीन | मशीनमध्ये हात अडकण्याची शक्यता |
| नियंत्रण | काढून टाकता येतो | कमी करता येतो |
Hazard Identification आणि Risk Assessment
1. Hazard Identification (धोके ओळखणे)
कार्यस्थळ निरीक्षण
अपघात नोंदींचा अभ्यास
जॉब सेफ्टी अॅनालिसिस (JSA)
सेफ्टी ऑडिट
2. Risk Assessment (जोखीम मूल्यांकन)
Risk Matrix वापरणे
High, Medium, Low Risk वर्गीकरण
नियंत्रण उपाय ठरवणे
Risk Control चे उपाय
Hierarchy of Control नुसार उपाय केले जातात:
Elimination – धोका पूर्णपणे काढून टाकणे
Substitution – कमी धोकादायक पर्याय वापरणे
Engineering Control – गार्ड, सेफ्टी डिव्हाइस
Administrative Control – नियम, प्रशिक्षण, SOP
PPE (Personal Protective Equipment) – हेल्मेट, ग्लोव्हज, सेफ्टी शूज
औद्योगिक सुरक्षिततेतील महत्त्व
अपघात कमी होतात
कामगारांचे आरोग्य सुरक्षित राहते
उत्पादनात सातत्य राहते
कायदेशीर अडचणी टळतात
संस्थेची प्रतिमा सुधारते
अति महत्त्वाचे
Hazard आणि Risk या संकल्पना समजल्या शिवाय औद्योगिक सुरक्षितता शक्य नाही. Hazard ओळखणे आणि Risk योग्य पद्धतीने कमी करणे हे सेफ्टी इंजिनियरचे मूलभूत कर्तव्य आहे. इंडस्ट्रियल सेफ्टी विद्यार्थ्यांनी या विषयाचा अभ्यास केवळ परीक्षेसाठी नव्हे, तर प्रत्यक्ष औद्योगिक जीवनात सुरक्षिततेसाठी करणे आवश्यक आहे.
