जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ : घोषणांपासून कृतीकडे

हवामानासाठी आता आणि आत्ताच!

जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ : घोषणांपासून कृतीकडे

लेखक : प्रा. अजय बी. कोंगे
विभाग प्रमुख, कौशल्य विकास आणि उद्योजकता विभाग, डिपार्टमेंट ऑफ शॉर्ट टर्म कोर्सेस, संजय घोडावत इन्स्टिट्यूट, अतिग्रे, कोल्हापूर

“पृथ्वी आपल्याला आपल्या पूर्वजांकडून वारसा म्हणून मिळालेली नाही; ती आपण आपल्या पुढील पिढ्यांकडून उसनी घेतलेली आहे.” हे वाक्य आजच्या काळात पूर्वीपेक्षा अधिक समर्पक वाटते. कारण मानवजातीसमोर उभे राहिलेले सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे हवामान बदल. जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ ची अधिकृत थीम “हवामान कृती” (Climate Action) आणि मुख्य संदेश “आता हवामानासाठी” (#NowForClimate) हा केवळ एक घोषवाक्य नसून, तो संपूर्ण मानवजातीला दिलेला धोक्याचा इशारा आणि कृतीचा संदेश आहे.

आज पृथ्वीचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. अनियमित पाऊस, अतिवृष्टी, दुष्काळ, जंगलातील वणवे, हिमनद्या वितळणे, समुद्रपातळीत होणारी वाढ, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि वाढते प्लास्टिक प्रदूषण यामुळे मानवाच्या अस्तित्वालाच आव्हान निर्माण झाले आहे. विज्ञानाने धोक्याची घंटा वाजवली आहे; आता निर्णय घेण्याची आणि कृती करण्याची जबाबदारी आपली आहे.

यंदाचा जागतिक पर्यावरण दिन अझरबैजानची राजधानी बाकू येथे आयोजित करण्यात आला आहे. “निसर्गापासून प्रेरित. हवामानासाठी. आपल्या भविष्यासाठी.” ही संकल्पना मानव आणि निसर्ग यांच्यातील नात्याची नव्याने जाणीव करून देते. निसर्ग हा केवळ संसाधनांचा स्रोत नसून जीवनाचा आधार आहे. त्यामुळे विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील संतुलन राखणे ही काळाची गरज बनली आहे.

हवामान बदल : विज्ञानापासून वास्तवापर्यंत

काही दशकांपूर्वी हवामान बदल हा विषय वैज्ञानिक परिषदांपुरता मर्यादित होता. आज तो प्रत्येकाच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनला आहे. महाराष्ट्रातच पाहिले तर कोकणातील अतिवृष्टी, मराठवाड्यातील दुष्काळ, विदर्भातील उष्णतेच्या लाटा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील अनियमित पर्जन्यमान ही हवामान बदलाची स्पष्ट उदाहरणे आहेत.

पूर्वी ऋतूंची वेळ निश्चित होती. पावसाळा, हिवाळा आणि उन्हाळा यांचा ठरावीक क्रम आणि कालावधी होता. आज ऋतूंचे गणित बदलले आहे. शेतकऱ्यांना पेरणीचे नियोजन करता येत नाही. शहरांमध्ये अचानक पूरस्थिती निर्माण होते. ग्रामीण भागात पाण्याची टंचाई वाढते. हवामान बदल ही आता भविष्यातील समस्या राहिलेली नाही; ती वर्तमानातील वास्तव आहे.

औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इंधनांचा अतिरेकी वापर, जंगलतोड, शहरीकरण आणि वाढती उपभोगवादी जीवनशैली यामुळे वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन आणि नायट्रस ऑक्साइड यांसारखे वायू पृथ्वीच्या वातावरणात उष्णता अडकवून ठेवतात. परिणामी जागतिक तापमान वाढते आणि हवामान अस्थिर बनते.

पर्यावरणाचा प्रश्न की विकासाचा?

बराच काळ पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक विकास हे एकमेकांच्या विरोधी मानले गेले. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. पर्यावरणाशिवाय विकास शक्य नाही आणि विकासाशिवाय पर्यावरण संरक्षण टिकाऊ होऊ शकत नाही.

जर पाणी नसेल, तर उद्योग चालणार नाहीत. जर माती सुपीक नसेल, तर अन्न उत्पादन कमी होईल. जर जंगलांचा ऱ्हास झाला, तर पर्जन्यमानावर परिणाम होईल. त्यामुळे पर्यावरण हा विकासाचा अडथळा नसून विकासाचा पाया आहे.

आज जगभर हरित अर्थव्यवस्थेची संकल्पना पुढे येत आहे. सौरऊर्जा, पवनऊर्जा, हरित इमारती, शाश्वत शेती, कचरा व्यवस्थापन आणि हरित तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणात रोजगारनिर्मिती होत आहे. पर्यावरणपूरक विकास हा केवळ पर्याय नाही; तो भविष्यातील अपरिहार्यता आहे.

प्लास्टिक प्रदूषण : आधुनिक सभ्यतेचा शाप

हवामान बदलासोबतच प्लास्टिक प्रदूषण ही गंभीर समस्या बनली आहे. प्लास्टिकचा वापर इतका वाढला आहे की पृथ्वीच्या प्रत्येक कोपऱ्यात त्याचे अंश आढळतात. समुद्रातील मासे, पक्षी, प्राणी आणि अगदी मानवी रक्तामध्येही मायक्रोप्लास्टिकचे अंश सापडत आहेत.

एकदा वापरून फेकून दिले जाणारे प्लास्टिक पृथ्वीच्या पर्यावरणावर दीर्घकालीन परिणाम करत आहे. प्लास्टिक जाळल्याने विषारी वायू निर्माण होतात, तर जमिनीत टाकल्यास त्याचे विघटन होण्यासाठी शेकडो वर्षे लागतात.

प्लास्टिकमुक्त जीवनशैलीचा स्वीकार करणे, पुनर्वापराला प्रोत्साहन देणे आणि पर्यावरणपूरक पर्यायांचा वापर करणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.

वृक्षारोपण : केवळ कार्यक्रम नव्हे, संस्कार

पर्यावरण दिन म्हटला की वृक्षारोपण आठवते. मात्र झाडे लावणे आणि झाडे जगवणे यात मोठा फरक आहे. अनेकदा वृक्षारोपण हा एक दिवसाचा कार्यक्रम बनून राहतो. फोटो काढले जातात, बातम्या प्रसिद्ध होतात आणि काही दिवसांत रोपे सुकून जातात.

वृक्षारोपणाला लोकचळवळीचे स्वरूप देणे आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आयुष्यात किमान दहा झाडे लावून ती जगवण्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. शाळा, महाविद्यालये, उद्योगसंस्था, ग्रामपंचायती आणि स्वयंसेवी संस्था यांनी संयुक्तपणे वृक्षसंवर्धनाचे अभियान राबविले पाहिजे.

झाडे केवळ ऑक्सिजन देत नाहीत; ती कार्बन शोषून घेतात, तापमान नियंत्रित करतात, जलसंधारण करतात आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करतात. त्यामुळे प्रत्येक झाड हे हवामान बदलाविरुद्धच्या लढ्यातील एक सैनिक आहे.

युवकांची भूमिका : परिवर्तनाचे नेतृत्व

भारत हा युवकांचा देश आहे. देशाच्या लोकसंख्येतील मोठा हिस्सा तरुणांचा आहे. त्यामुळे हवामान कृतीच्या चळवळीत युवकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

आजचा युवक तंत्रज्ञानस्नेही, जागतिक दृष्टीकोन असलेला आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी संवेदनशील आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून तो जागरूकता निर्माण करू शकतो. नवकल्पना आणि उद्योजकतेच्या माध्यमातून पर्यावरणपूरक उपाय विकसित करू शकतो.

कौशल्य विकास आणि उद्योजकता यांचा संबंधही पर्यावरणाशी जोडला पाहिजे. हरित कौशल्ये, अक्षय ऊर्जा, सेंद्रिय शेती, कचरा व्यवस्थापन, जलसंवर्धन आणि पर्यावरणीय तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमध्ये युवकांना प्रशिक्षण दिल्यास रोजगार आणि पर्यावरण संरक्षण ही दोन्ही उद्दिष्टे साध्य होऊ शकतात.

शिक्षण व्यवस्थेची जबाबदारी

पर्यावरण संरक्षणाची सुरुवात शिक्षणातून व्हायला हवी. पाठ्यपुस्तकातील धड्यांपुरते पर्यावरण शिक्षण मर्यादित राहता कामा नये. विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीत सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे.

शाळा आणि महाविद्यालयांनी पर्यावरण क्लब, जलसंधारण प्रकल्प, प्लास्टिकमुक्त परिसर, ऊर्जा बचत मोहीम आणि वृक्षसंवर्धन उपक्रम नियमित राबवावेत. प्रत्येक विद्यार्थी हा पर्यावरणाचा दूत बनला पाहिजे.

ज्ञान आणि कृती यांच्यातील दरी भरून काढल्याशिवाय पर्यावरणीय परिवर्तन शक्य होणार नाही.

उद्योग आणि पर्यावरण : नवे समीकरण

औद्योगिक विकास आवश्यक असला तरी त्याची किंमत पर्यावरणाने चुकवू नये. आज उद्योगांना केवळ नफा कमावणाऱ्या संस्था म्हणून नव्हे तर सामाजिक जबाबदारी पार पाडणाऱ्या घटक म्हणून पाहिले जाते.

कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, अक्षय ऊर्जेचा वापर वाढवणे, पाणी पुनर्वापर प्रणाली विकसित करणे आणि हरित पुरवठा साखळी निर्माण करणे ही उद्योग क्षेत्राची जबाबदारी आहे.

कॉर्पोरेट क्षेत्राने पर्यावरण संरक्षणाला खर्च नव्हे तर गुंतवणूक म्हणून पाहिले पाहिजे. कारण पर्यावरणीय शाश्वततेशिवाय दीर्घकालीन आर्थिक शाश्वतता शक्य नाही.

शासन, समाज आणि नागरिक : त्रिसूत्री

हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी शासन, समाज आणि नागरिक यांचे संयुक्त प्रयत्न आवश्यक आहेत. शासनाने प्रभावी धोरणे तयार करावीत, उद्योगांनी जबाबदारी स्वीकारावी आणि नागरिकांनी पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा अवलंब करावा.

पाण्याचा संयमी वापर, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर, ऊर्जा बचत, कचऱ्याचे वर्गीकरण, स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य आणि वृक्षसंवर्धन यांसारख्या छोट्या कृतींचा मोठा परिणाम होऊ शकतो.

हवामान बदल ही केवळ सरकारची किंवा वैज्ञानिकांची समस्या नाही; ती प्रत्येक नागरिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

"आता हवामानासाठी" : घोषणेतून कृतीकडे

जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ चा संदेश स्पष्ट आहे – "आता हवामानासाठी." उद्या नाही, पुढच्या पिढीसाठी नाही, तर आत्ताच. कारण प्रत्येक दिवसाचा विलंब भविष्यातील संकट अधिक गंभीर बनवत आहे.

आज आपण घेतलेले निर्णय पुढील अनेक दशकांवर परिणाम करणार आहेत. जर आपण पर्यावरण संरक्षणाला प्राधान्य दिले, तर सुरक्षित, समृद्ध आणि शाश्वत भविष्य निर्माण करू शकतो. अन्यथा हवामान बदलाचे परिणाम अधिक भीषण स्वरूप धारण करतील.

मानवाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, महासागरांच्या तळाशी पोहोचला आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास केला. त्यामुळे हवामान बदलासारख्या आव्हानावर मात करणे अशक्य नाही. गरज आहे ती राजकीय इच्छाशक्ती, सामाजिक सहभाग आणि वैयक्तिक बांधिलकीची. 

जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ दिनदर्शिकेतील एक दिवस नाही; तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण निसर्गाकडून किती घेतले आणि त्याला किती परत दिले याचा विचार करण्याचा दिवस आहे.

पृथ्वीचे भविष्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या स्तरावर कृती केली पाहिजे. एक झाड लावणे, पाणी वाचवणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे किंवा पर्यावरणाबाबत जागरूकता निर्माण करणे — या छोट्या वाटणाऱ्या कृतीच मोठ्या परिवर्तनाची सुरुवात ठरतात.

आज पृथ्वी आपल्याला हाक देत आहे. हवामान बदलाची संकटघंटा वाजत आहे. प्रश्न असा नाही की बदल होणार का? प्रश्न असा आहे की आपण बदलासाठी तयार आहोत का?

चला, घोषणांपासून कृतीकडे जाऊया.
चला, निसर्गाशी पुन्हा नाते जोडूया.
चला, आपल्या भविष्यासाठी आजच पाऊल उचलूया.

कारण वेळ निघून चालली आहे... आणि हवामानासाठी कृती करण्याची वेळ म्हणजे "आता आणि आत्ताच!"