Occupational Safety and Health Legislation (Course Code 28126) Factories Act / Maharashtra Factory

 Occupational Safety and Health Legislation (Course Code 28126) 

 Factories Act / Maharashtra Factory Rules / Fire Prevention Act 

महत्त्वाची अद्ययावत कायदेशीर नोंद: Factories Act, 1948 हा ADIS अभ्यासक्रमासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ऐतिहासिक/शैक्षणिक विषय आहे. मात्र भारतात Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020 (OSH Code) 21 नोव्हेंबर 2025 पासून लागू करण्यात आला असून त्याने Factories Act, 1948 सह अनेक केंद्रीय कामगार कायदे एकत्रित केले आहेत. त्यामुळे परीक्षेसाठी Factories Act, 1948 मधील Sections व्यवस्थित अभ्यासणे आणि प्रत्यक्ष कायदेशीर अनुपालनासाठी सध्याच्या OSH Code चा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. (Press Information Bureau)

FACTORIES ACT, 1948

कारखाना अधिनियम, 1948

ADIS – Occupational Safety and Health Legislation

Course Code: 28126

---

भाग 1 : INTRODUCTION / परिचय

1. Factories Act, 1948 म्हणजे काय?

English:
The Factories Act, 1948 was enacted to regulate the working conditions in factories and to ensure the health, safety, welfare and working conditions of workers.

मराठी:
कारखाना अधिनियम, 1948 हा कारखान्यांमध्ये काम करणाऱ्या कामगारांचे आरोग्य, सुरक्षा, कल्याण आणि कामाच्या परिस्थितीचे नियमन करण्यासाठी करण्यात आलेला कायदा आहे.

India Code मध्ये Factories Act, 1948 हा Act No. 63 of 1948 म्हणून नोंदविला आहे. (India Code)

---

2. OBJECTIVES OF FACTORIES ACT

कारखाना अधिनियमाची उद्दिष्टे

प्रमुख उद्दिष्टे:

1. कामगारांचे Health – आरोग्य सुरक्षित ठेवणे.

2. कामगारांना Safety – सुरक्षित कार्यस्थळ उपलब्ध करून देणे.

3. कामगारांचे Welfare – कल्याण सुनिश्चित करणे.

4. कारखान्यातील अपघात कमी करणे.

5. धोकादायक यंत्रसामग्रीपासून संरक्षण करणे.

6. धोकादायक पदार्थांपासून कामगारांचे संरक्षण करणे.

7. कामाचे योग्य तास निश्चित करणे.

8. विश्रांतीची तरतूद करणे.

9. Overtime साठी अतिरिक्त वेतनाची तरतूद करणे.

10. महिला व तरुण कामगारांच्या रोजगाराचे नियमन करणे.

11. Hazardous Processes मध्ये विशेष सुरक्षा उपाय करणे.

12. Occupational Health चे संरक्षण करणे.

13. Welfare facilities उपलब्ध करून देणे.

14. कारखाना व्यवस्थापनाची जबाबदारी निश्चित करणे.

15. कामगारांच्या सुरक्षिततेसाठी Safety Officer आणि इतर सुरक्षा यंत्रणा निर्माण करणे.

---

3. IMPORTANT DEFINITIONS

महत्त्वाच्या व्याख्या

Factories Act मधील Definitions हा ADIS परीक्षेच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा भाग आहे.

---

A. Factory – कारखाना

English:

A factory generally means premises where a manufacturing process is carried on and the required number of workers are/were employed as specified under the Act.

सोप्या मराठीत:

सामान्यतः ज्या ठिकाणी Manufacturing Process चालते आणि कायद्यात नमूद केलेल्या संख्येइतके कामगार काम करतात, त्या ठिकाणाला Factory म्हणतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:

10 workers + Power + Manufacturing Process

किंवा

20 workers + No Power + Manufacturing Process

ही Factories Act, 1948 मधील पारंपरिक महत्त्वाची व्याख्या आहे.

---

4. WORKER – कामगार

English:
A worker is a person employed directly or through an agency/contractor, with or without the knowledge of the principal employer, in a manufacturing process or work incidental to it.

मराठी:
कारखान्यात Manufacturing Process मध्ये किंवा त्यास संबंधित कामामध्ये थेट किंवा एजन्सी/कंत्राटदारामार्फत काम करणारी व्यक्ती म्हणजे Worker.

परीक्षेतील प्रश्न:

Define Worker under Factories Act, 1948.

---

5. OCCUPIER – अधिभोगी / कारखाना जबाबदार व्यक्ती

English:
Occupier means the person who has ultimate control over the affairs of the factory.

मराठी:
कारखान्याच्या कामकाजावर अंतिम नियंत्रण असणारी व्यक्ती म्हणजे Occupier.

Occupier ची प्रमुख जबाबदारी:

• Health

• Safety

• Welfare

• Safe Plant

• Safe System of Work

• Training

• Supervision

• Safe handling of substances

• Emergency preparedness

Factories Act मधील Section 7A मध्ये Occupier वर कामगारांच्या health, safety आणि welfare संदर्भात व्यापक जबाबदारी ठेवण्यात आली होती. (India Code)

---

6. MANUFACTURING PROCESS

उत्पादन प्रक्रिया

Manufacturing Process मध्ये खालील प्रकारच्या प्रक्रिया येऊ शकतात:

• Making

• Altering

• Repairing

• Ornamenting

• Finishing

• Packing

• Cleaning

• Washing

• Breaking

• Adapting

• Treating

Safety Officer साठी महत्त्व

Manufacturing Process ओळखल्याशिवाय एखाद्या Establishment ला Factories legislation लागू होते की नाही हे समजणे कठीण आहे.

---

PART II – HEALTH PROVISIONS

आरोग्यविषयक तरतुदी

Factories Act मध्ये Health Provisions चा उद्देश कामगारांना स्वच्छ, आरोग्यदायी आणि सुरक्षित वातावरण देणे हा आहे.

---

7. CLEANLINESS

स्वच्छता

कारखान्यात:

• नियमित साफसफाई

• घाण व कचऱ्याची विल्हेवाट

• भिंती/फ्लोअरची स्वच्छता

• सांडपाणी व्यवस्थापन

• उत्पादन प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या अशुद्ध पदार्थांचे नियंत्रण

आवश्यक आहे.

Safety Officer ने तपासायच्या बाबी:

Housekeeping + Waste disposal + Drainage + Clean floor

---

8. DISPOSAL OF WASTES AND EFFLUENTS

कचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन

कारखान्यात निर्माण होणारा:

• Solid Waste

• Liquid Waste

• Chemical Waste

• Effluent

• Hazardous Waste

यांची सुरक्षित विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे.

Safety Point:

Waste → Collection → Segregation → Treatment → Safe Disposal

---

9. VENTILATION AND TEMPERATURE

हवा खेळती राहणे व तापमान नियंत्रण

कारखान्यात योग्य:

• Fresh Air

• Ventilation

• Temperature Control

असणे आवश्यक आहे.

विशेषतः:

• Foundry

• Furnace

• Boiler

• Chemical Plant

• Heat Treatment Plant

याठिकाणी तापमान नियंत्रण महत्त्वाचे आहे.

---

10. DUST AND FUME

धूळ व धूर

कामगारांना धूळ, धूर किंवा इतर अशुद्ध वायूंमुळे धोका निर्माण होऊ नये म्हणून:

• Local Exhaust Ventilation

• Enclosure

• Isolation

• Respiratory Protection

• Proper Maintenance

यांचा वापर केला पाहिजे.

Control Hierarchy:

Elimination → Substitution → Engineering Control → Administrative Control → PPE

---

11. ARTIFICIAL HUMIDIFICATION

कृत्रिम आर्द्रीकरण

ज्या कारखान्यात manufacturing process साठी humidity आवश्यक असते, तेथे prescribed standards नुसार humidification करणे आवश्यक असते.

---

12. OVERCROWDING

गर्दी / कामाच्या जागेतील अपुरी जागा

कामगारांना पुरेशी जागा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.

उद्देश:

• Accident Prevention

• Free Movement

• Ventilation

• Emergency Evacuation

---

13. LIGHTING

प्रकाश व्यवस्था

कारखान्यात:

• Natural Light

• Artificial Light

• Emergency Lighting

योग्य असावे.

अयोग्य प्रकाशामुळे:

• Eye strain

• Error

• Accident

• Machine injury

होऊ शकतात.

---

14. DRINKING WATER

पिण्याचे पाणी

कामगारांना स्वच्छ आणि सुरक्षित पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

---

15. LATRINES AND URINALS

शौचालये व मूत्रालये

कारखान्यात:

• स्वच्छ

• पुरेशी संख्या

• योग्य ठिकाणी

• पुरुष/महिला यांच्यासाठी योग्य व्यवस्था

असावी.

---

PART III – SAFETY PROVISIONS

सुरक्षा तरतुदी

हा भाग ADIS विद्यार्थ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचा आहे.

---

16. FENCING OF MACHINERY

यंत्रांचे संरक्षण / Fencing

धोकादायक moving machinery च्या भागांना योग्य Guard/Fence असणे आवश्यक आहे.

उदाहरणे:

• Rotating shaft

• Gear

• Belt

• Pulley

• Flywheel

• Chain

• Coupling

Golden Rule:

Moving machine part + Guard = Safety

---

17. WORK ON OR NEAR MACHINERY IN MOTION

यंत्र चालू असताना:

• Cleaning

• Lubrication

• Adjustment

• Examination

करताना विशेष सुरक्षा उपाय आवश्यक आहेत.

Safety Officer चे लक्ष:

LOTO – Lockout/Tagout

यंत्र बंद करणे, ऊर्जा isolate करणे आणि accidental start टाळणे अत्यंत महत्त्वाचे.

---

18. EMPLOYMENT OF YOUNG PERSONS ON DANGEROUS MACHINES

तरुण/अल्पवयीन व्यक्तींना धोकादायक यंत्रांवर काम देताना कायदेशीर आणि प्रशिक्षणासंबंधी निर्बंध लागू होतात.

मुख्य मुद्दा:

Training + Competency + Supervision + Legal compliance

---

19. HOISTS AND LIFTS

Hoist आणि Lift साठी:

• Safe Working Load

• Examination

• Testing

• Maintenance

• Proper enclosure

• Safety devices

महत्त्वाचे आहेत.

---

20. LIFTING MACHINES AND TACKLES

उदा.:

• Crane

• Chain pulley block

• Sling

• Shackle

• Hook

• Rope

यांची सुरक्षितता तपासणे आवश्यक.

Safety Officer Checklist:

SWL → Inspection → Test → Certificate → Maintenance

---

21. PRESSURE PLANT

Pressure plant मध्ये:

• Boiler

• Pressure Vessel

• Air Receiver

• Steam system

यांचा समावेश होऊ शकतो.

प्रमुख धोके:

• Explosion

• Overpressure

• Leakage

• Thermal injury

Control:

• Pressure gauge

• Safety valve

• Testing

• Inspection

• Maintenance

---

22. FLOORS, STAIRS AND MEANS OF ACCESS

कारखान्यात:

• Floors

• Stairs

• Platforms

• Gangways

• Passages

सुरक्षित स्थितीत असणे आवश्यक.

आवश्यक बाबी:

Non-slippery + Strong + Clear + Well maintained

---

23. PITS, SUMPS AND OPENINGS

Open pits, sumps आणि floor openings मुळे:

• Fall from height

• Drowning

• Injury

होऊ शकते.

म्हणून:

Guardrail + Cover + Warning Sign

आवश्यक.

---

24. EXCESSIVE WEIGHTS

कामगारांकडून त्यांच्या क्षमतेपेक्षा जास्त वजन उचलण्यामुळे:

• Back injury

• Musculoskeletal Disorder

• Strain

होऊ शकतात.

---

25. PROTECTION OF EYES

ज्या प्रक्रियेमध्ये:

• Flying particles

• Dust

• Chemical splash

• Radiation

• Molten metal

चा धोका आहे, तेथे योग्य Eye/Face Protection आवश्यक.

उदा.:

• Safety goggles

• Face shield

• Welding helmet

---

26. PRECAUTIONS AGAINST DANGEROUS FUMES AND GASES

Confined space किंवा toxic atmosphere मध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी:

1. Gas testing

2. Ventilation

3. Isolation

4. Permit

5. PPE

6. Stand-by person

7. Rescue arrangement

आवश्यक.

---

27. EXPLOSIVE OR INFLAMMABLE DUST, GAS

Flammable atmosphere मध्ये:

• Ignition source control

• Earthing

• Bonding

• Ventilation

• Explosion protection

• Hot work control

आवश्यक.

---

28. PRECAUTIONS IN CASE OF FIRE

कारखान्यात:

• Fire exits

• Fire extinguishers

• Alarm

• Emergency lighting

• Evacuation plan

• Assembly point

• Fire drill

असणे आवश्यक.

---

29. SAFETY OF BUILDINGS AND MACHINERY

कारखान्यातील:

• Building

• Machinery

• Equipment

• Structures

यांची नियमित तपासणी व देखभाल आवश्यक आहे.

---

PART IV – HAZARDOUS PROCESSES

धोकादायक प्रक्रिया

हा ADIS परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा Topic आहे.

Hazardous Process म्हणजे अशा प्रकारची manufacturing process ज्यामध्ये कामगारांच्या आरोग्यावर किंवा पर्यावरणावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

उदाहरणे:

• Chemical manufacturing

• Petroleum processing

• Explosive manufacturing

• Toxic chemical handling

• Pesticide manufacturing

• Solvent processes

---

Hazardous Process मध्ये महत्त्वाचे मुद्दे

1. Information to workers

कामगारांना धोक्याची माहिती देणे.

2. Safety Training

योग्य प्रशिक्षण देणे.

3. PPE

योग्य Personal Protective Equipment.

4. Medical Examination

आरोग्य तपासणी.

5. Emergency Plan

Emergency response plan.

6. Exposure Monitoring

कामगारांचा chemical exposure तपासणे.

7. Safety Data

Chemical hazards ची माहिती उपलब्ध ठेवणे.

---

PART V – WELFARE PROVISIONS

कामगार कल्याण

---

30. WASHING FACILITIES

कामगारांना आवश्यक washing facilities उपलब्ध करून देणे.

---

31. FACILITIES FOR SITTING

उभे राहून काम करावे लागत असल्यास योग्य ठिकाणी बसण्याची सुविधा उपलब्ध करणे.

---

32. FIRST-AID APPLIANCES

कारखान्यात First-Aid Boxes/Cupboards असणे आवश्यक.

First Aid मध्ये:

• Bandage

• Antiseptic

• Gauze

• Cotton

• Burn dressing

• Emergency items

---

33. CANTEEN

निर्धारित संख्येपेक्षा जास्त कामगार असलेल्या लागू कारखान्यांमध्ये Canteen संबंधी तरतुदी लागू होऊ शकतात.

---

34. SHELTERS / REST ROOMS / LUNCH ROOMS

कामगारांना:

• Rest

• Lunch

• Shelter

साठी योग्य व्यवस्था असणे आवश्यक.

---

35. CRECHE

महिला कामगारांच्या लहान मुलांसाठी लागू परिस्थितीत Creche ची तरतूद.

---

36. WELFARE OFFICERS

निर्धारित निकष पूर्ण करणाऱ्या कारखान्यांमध्ये Welfare Officers ची तरतूद असू शकते.

---

PART VI – WORKING HOURS OF ADULTS

प्रौढ कामगारांचे कामाचे तास

Factories Act मधील हा भाग परीक्षेत अनेकदा विचारला जातो.

Section 51

Weekly Hours – 48 hours

Section 54

Daily Hours – 9 hours

Section 55

Rest Interval – किमान अर्धा तास

Section 59

Overtime – Extra wages

Factories Act मधील पारंपरिक तरतुदीनुसार adult worker साठी आठवड्याला 48 तास आणि दिवसाला 9 तासांची मर्यादा होती. (India Code)

---

37. OVERTIME

अतिरिक्त कामाचा मोबदला

नियमित कामाच्या निर्धारित वेळेपेक्षा जास्त काम केल्यास Overtime लागू होते.

Exam Point:

Overtime = Extra Wages

Factories Act मधील Section 59 हा अत्यंत महत्त्वाचा Section आहे.

---

PART VII – EMPLOYMENT OF YOUNG PERSONS

तरुण व्यक्तींचा रोजगार

महत्त्वाचे Sections:

• Section 67 – Prohibition of employment of young children

• Section 68 – Tokens

• Section 69 – Certificate of Fitness

• Section 70 – Adolescent workers

• Section 71 – Working hours for children

ही Sections परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून लक्षात ठेवावीत. (India Code)

---

PART VIII – ANNUAL LEAVE WITH WAGES

वेतनासह वार्षिक रजा

Factories Act मध्ये Annual Leave with Wages संदर्भात स्वतंत्र तरतुदी आहेत.

अभ्यासाचे मुद्दे:

• Eligibility

• Leave entitlement

• Calculation

• Wages during leave

• Carry forward

• Leave records

---

PART IX – ACCIDENTS

अपघात

कारखान्यातील गंभीर अपघातांची योग्य प्रकारे नोंद व संबंधित प्राधिकरणाला सूचना करणे महत्त्वाचे आहे.

Safety Officer ने:

Report → Investigate → Root Cause Analysis → Corrective Action → Preventive Action

ही प्रक्रिया समजून घेतली पाहिजे.

---

PART X – SAFETY OFFICER

सुरक्षा अधिकारी

ADIS विद्यार्थ्यांसाठी हा विशेष महत्त्वाचा विषय आहे.

Safety Officer ची प्रमुख कामे

1. Safety inspection

2. Risk assessment

3. Hazard identification

4. Accident investigation

5. Safety training

6. PPE monitoring

7. Emergency preparedness

8. Safety committee coordination

9. Statutory compliance

10. Safety records

11. Mock drill

12. Toolbox talk

13. Permit-to-work monitoring

14. Unsafe condition reporting

15. Corrective action follow-up

---

PART XI – INSPECTOR

निरीक्षक

Inspector चे प्रमुख कार्य:

• Factory inspection

• Documents verification

• Machinery examination

• Accident investigation

• Legal compliance checking

• Records inspection

• Directions/Notices

• Non-compliance वर कायदेशीर कारवाई

---

PART XII – IMPORTANT SECTIONS

परीक्षेसाठी महत्त्वाची Sections

Section	Topic
2	Definitions
7A	General duties of Occupier
11	Cleanliness
12	Disposal of wastes and effluents
13	Ventilation and temperature
14	Dust and fume
17	Lighting
18	Drinking water
19	Latrines and urinals
21	Fencing of machinery
22	Work on/near machinery in motion
23	Employment of young persons on dangerous machines
27	Prohibition regarding women near certain machines
28	Hoists and lifts
29	Lifting machines and tackles
31	Pressure plant
32	Floors, stairs and means of access
34	Excessive weights
35	Protection of eyes
36	Dangerous fumes/gases
37	Explosive/inflammable dust/gas
38	Precautions in case of fire
41B	Compulsory disclosure of information
41C	Specific responsibility of occupier
41D	Power to appoint Inquiry Committee
41E	Emergency Standards
41F	Permissible limits of exposure
42–50	Welfare provisions
51	Weekly hours
52	Weekly holidays
54	Daily hours
55	Rest interval
59	Overtime
66	Women
67–77	Young persons
79	Annual leave
88	Notice of certain accidents
89	Dangerous occurrences/diseases
92	General penalty

---

PART XIII – ADIS EXAMINATION QUESTIONS

2 MARKS QUESTIONS

1. What is Factory?

2. Define Worker.

3. Define Occupier.

4. What is Manufacturing Process?

5. What is PPE?

6. What is Hazardous Process?

7. What is Overtime?

8. What is First Aid?

9. What is Safety Officer?

10. What is Occupational Disease?

11. What is a dangerous occurrence?

12. What is pressure plant?

13. What is lifting machine?

14. What is welfare?

15. What is accident investigation?

---

5 MARKS QUESTIONS

Q1. Explain the objectives of Factories Act, 1948.

Q2. Explain the duties of an Occupier.

Q3. Explain health provisions under Factories Act.

Q4. Explain safety provisions relating to machinery.

Q5. Explain provisions relating to hazardous processes.

Q6. Explain welfare provisions.

Q7. Explain working hours of adult workers.

Q8. Explain overtime provisions.

Q9. Explain the role and responsibilities of Safety Officer.

Q10. Explain precautions against dangerous fumes and gases.

Q11. Explain precautions in case of fire.

Q12. Explain provisions regarding lifting machines and tackles.

---

10 MARKS / LONG ANSWER QUESTIONS

प्रश्न 1

Explain the Factories Act, 1948 with its objectives, scope and importance.

प्रश्न 2

Explain in detail the Health and Safety provisions under the Factories Act, 1948.

प्रश्न 3

Explain the duties and responsibilities of the Occupier under the Factories Act.

प्रश्न 4

Explain various safety provisions relating to machinery, lifting equipment and pressure plant.

प्रश्न 5

Explain the provisions relating to Hazardous Processes under the Factories Act.

प्रश्न 6

Explain the Welfare provisions under the Factories Act, 1948.

प्रश्न 7

Explain working hours, weekly holidays, rest intervals and overtime provisions.

प्रश्न 8

Explain the role of a Safety Officer in implementing statutory safety requirements.

---

PART XIV – VERY IMPORTANT DIFFERENCE

ACT vs RULES

ACT	RULES
Parliament द्वारा बनविला जातो	Appropriate Government द्वारे तयार केले जातात
व्यापक कायदेशीर चौकट	Act ची अंमलबजावणी करण्यासाठी तपशील
Rights & Duties ठरवतो	Procedure & Standards सांगतात
Factories Act, 1948	Maharashtra Factories Rules, 1963
मुख्य कायदा	पूरक नियम

परीक्षेतील प्रश्न:

Differentiate between Act and Rules.

हा प्रश्न तुमच्या दिलेल्या syllabus मध्ये स्पष्टपणे महत्त्वाचा आहे.

---

PART XV – SAFETY OFFICER QUICK REVISION

Safety Officer ने काय पाहावे?

H – Health
S – Safety
W – Welfare
E – Emergency
L – Legal Compliance

Factory Inspection करताना:

1. Housekeeping
2. Machine Guarding
3. Electrical Safety
4. Fire Safety
5. Chemical Safety
6. PPE
7. Lifting Tools
8. Pressure Vessels
9. Emergency Exits
10. First Aid
11. Training
12. Records
13. Accident Reporting
14. Permit System
15. Emergency Preparedness

---

PART XVI – MCQ

1. Factories Act was enacted in:

A) 1947
B) 1948
C) 1950
D) 1952

Answer: B

2. Section 7A deals with:

A) Worker
B) Welfare
C) General duties of Occupier
D) Overtime

Answer: C

3. Section 51 deals with:

A) Daily hours
B) Weekly hours
C) Overtime
D) Leave

Answer: B

4. Section 54 deals with:

A) Weekly holiday
B) Overtime
C) Daily hours
D) Welfare

Answer: C

5. Section 59 deals with:

A) First Aid
B) Overtime wages
C) Drinking water
D) Lighting

Answer: B

6. Section 38 deals with:

A) First Aid
B) Welfare
C) Precautions in case of fire
D) Leave

Answer: C

7. Section 21 deals with:

A) Pressure plant
B) Fencing of machinery
C) Drinking water
D) Canteen

Answer: B

8. Section 35 deals with:

A) Fire
B) Protection of eyes
C) Welfare
D) Leave

Answer: B

---

सर्वात महत्त्वाचे 20 प्रश्न

ADIS विद्यार्थ्यांनी खालील प्रश्न विशेष तयारीने लिहून ठेवावेत:

1. Explain Factories Act, 1948.

2. Explain objectives of Factories Act.

3. Define Factory.

4. Define Worker.

5. Define Occupier.

6. Explain duties of Occupier.

7. Explain Health provisions.

8. Explain Safety provisions.

9. Explain Welfare provisions.

10. Explain hazardous processes.

11. Explain machine guarding.

12. Explain lifting machines and tackles.

13. Explain pressure plant safety.

14. Explain fire safety provisions.

15. Explain working hours.

16. Explain overtime.

17. Explain employment of young persons.

18. Explain annual leave with wages.

19. Explain role of Safety Officer.

20. Differentiate between Factories Act and Maharashtra Factory Rules.

---

अत्यंत महत्त्वाची 2026 Update

तुमच्या विद्यार्थ्यांना शिकवताना एक स्वतंत्र “Current Legal Update” box ठेवणे योग्य राहील:

Factories Act, 1948 – Academic/Exam Study
↓
Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020 – Current Legal Framework

भारत सरकारने OSH Code, 2020 21 November 2025 पासून लागू केला असून तो Factories Act, 1948 सहित 29 केंद्रीय कामगार कायद्यांचे एकत्रीकरण करणाऱ्या चार Labour Codes पैकी एक आहे. (Press Information Bureau)

महाराष्ट्र कामगार विभागाच्या संकेतस्थळावरही Maharashtra Factories Rules, 1963 तसेच OSH संदर्भातील 2022 नियम आणि 2026 चे draft rules स्वतंत्रपणे उपलब्ध असल्याचे दिसते. त्यामुळे ADIS परीक्षेतील जुन्या syllabus wording आणि सध्याच्या statutory framework मध्ये फरक विद्यार्थ्यांना स्पष्ट करून सांगणे अत्यंत आवश्यक आहे. (Commissioner of Labour, Maharashtra)

विद्यार्थ्यांसाठी लक्षात ठेवण्याचा मंत्र:

FACTORY LAW = HEALTH + SAFETY + WELFARE + WORKING HOURS + HAZARDOUS PROCESS + LEGAL COMPLIANCE

ही नोट्स तुमच्या पाठवलेल्या Course Code 28126 – Occupational Safety and Health Legislation च्या संदर्भात तयार केली आहेत. पुढील अभ्यासासाठी याच पद्धतीने “Maharashtra Factories Rules, 1963 – ADIS विद्यार्थ्यांसाठी मराठी + English मध्ये संपूर्ण Notes + Rule-wise Important Questions + 100 MCQs” हा भाग स्वतंत्रपणे तयार करणे सर्वाधिक उपयुक्त ठरेल.